De waarde van ´de ander´ zien

Misschien kan ik de wereld niet veranderen …..

maar ik sta niet toe dat de wereld mij verandert

Afgelopen Juni was het thema van het Filosofisch Café ´Klimaatcrisis : Hoopvol of hopeloos?
Geen avond waarin we op zoek gingen naar oorzaken of naar technische oplossingen maar naar hoe wij als verschillende individuen de klimaatcrisis verschillend ervaren.
Somber, verdrietig, boos, machteloos, irritatie om de achteloosheid ten opzichte van het klimaat. Geen van allen heel blije of positieve emoties. Hoe kan het dan toch dat er meerdere mensen, waaronder ik, wel hoopvol zijn over de toekomst? Hoopvol dat ‘het’ wel goed komt?

Afgelopen week heb ik samen met mijn oudste dochter de film ‘Ocean’ gekeken van David Attenborough. Het beeld is duidelijk wat wij als mensen kapot maken uit eigenbelang en met een korte termijn visie. Als de vis ergens op is gaan we gewoon ergens anders verder. Alleen houdt ‘het ergens anders kunnen vissen’ ooit op als de oceaan is leeggevist. En dan komt de kracht van de natuur kijken. De kracht van de natuur om zichzelf te herstellen wanneer zij met rust gelaten wordt. Ik raad iedereen aan die wat angstig is of de toekomst hopeloos inschat, om deze film te gaan kijken.

Naast de kracht van de natuur zie ik om me heen ook meer en meer mensen het besef krijgen dat ze wel degelijk bij kunnen dragen aan positieve verandering. Iedere persoon is er weer eentje meer en maakt de toekomst weer hoopvoller.

Het filosofisch Café bracht me vanzelf op het onderwerp voor de groep `buiten je bubbel´, namelijk: je houding ten opzichte van het klimaat – hoopvol of hopeloos – is dat een keuze of is het een gevoel dat je overkomt? Is het een beslissing die je kan nemen – om hoopvol naar de toekomst te kijken – een voornemen om op een bepaalde manier je leven in te richten? Hoe kan toegepaste filosofie hier van betekenis zijn?

Tijdens deze avond zijn we ingegaan op het thema over het wel of niet hebben van een keuze.  Ik had een tweetal tegenstellingen, een stelling, een filosofisch begrip, een quote en een gedicht ingebracht aan het begin van de avond.

• Actorschap (actief sturing geven aan het/je leven)  versus  Het leven overkomt je
  
• Zelfdiscipline (actief, lange termijn denken) versus Verlangens ( nu genieten, zoveel als je kan, korte termijn denken)

• Stelling: Hoopvol of Hopeloos is een keuze die je kan maken

• Quote: Maybe I can’t change the world but I’ll make sure the world doesn’t change me

• Filosofisch begrip: Categorisch Imperatief van Emmanuel Kant. 
  Een korte uitleg van het begrip:
  categorisch = geldt altijd, zonder enige uitzondering
  imperatief = wet of bevel
  Het imperatief is een hulpmiddel om keuzes te maken in een situatie waarin je twijfelt. Er is zoveel tegenstrijdige informatie dat het lastig is om te weten of je het goede doet. Dat je nooit zeker weet of wat je doet het juiste is, wil nog niet zeggen dat je geen keuze kunt maken waar je op dat moment achter staat, met de informatie die je op dat moment hebt. Hiermee voorkom je dat je vast komt te zitten in besluiteloosheid of verlamming.
  
  Categorisch Imperatief stelregels:
  1. Handel alleen volgens die maxime (uitgangspunt) waarvan je tegelijkertijd zou kunnen willen dat het een algemene wet wordt. Dit betekent vrij vertaalt dat datgene wat jij beslist om te gaan doen, iets is waarvan je zou kunnen willen dat iedereen dat zou doen. Zo maak je ogenschijnlijk onbenullige beslissingen tot momenten waarin je je eigenwaarde en zelfrespect versterkt.
  2. Handel zo dat jij de ander tegelijk als doel en nooit alleen als middel gebruikt. Iedereen heeft andere mensen nodig, dit houdt niet in dat je niet de mens achter de ander kunt blijven zien en niet tot gebruiksvoorwerp te verlagen om je doel te bereiken.

• Gedicht: Invictus van William Ernest Henley (NL vertaling onderaan pagina)

—————————————————————————————————————

De tegenstellingen nodigen je uit om een midden te zoeken, een midden die voor jou werkt, waar jij je goed bij voelt en die je langdurig vol kunt houden. In hoeverre ben jij actor (heb jij regie) over jou leven? Ondanks dat er veel dingen gebeuren waar je geen invloed op hebt, houdt dit dan in dat het leven je overkomt of bepaal je zelf hoe je omgaat met wat je op je bordje krijgt?

De tweede tegenstelling vraagt om het zoeken naar het juiste midden tussen zelfdiscipline en het volledig volgen van je verlangens. Waar zit voor jou het gulden midden tussen jezelf af en toe beperken en zo trouw te blijven aan wat voor jou belangrijk is en volledig leven in het hier en nu en doen waar je zin in hebt? Is het volgen van je verlangens juist van het leven genieten of ben je dan een slaaf geworden van je verlangens? Dit kan op heel veel verschillende onderwerpen betrekking hebben. Soms vlees eten, nooit vlees eten, volledig plantaardig, eten waar je zin in hebt. Eens per 2 jaar in het vliegtuig stappen, nooit meer vliegen of kiezen voor het goedkoopste vervoersmiddel ongeacht welk vervoersmiddel.

Wat mij betreft is hoopvol of hopeloosheid ervaren over de toekomst een keuze die je kan maken. Dit is voor mij de kern van het gedicht Invictus. Wat er ook gebeurt, jij bent degene die de controle heeft over je gedachten, over jou innerlijk. Je kunt weigeren om je mee te laten sleuren in hopeloosheid. Dat dit niet altijd makkelijk is, is een ander verhaal. Wat ik hierin nodig heb, is om een bepaalde naïviteit te accepteren. Ondanks wat ik om me heen zie gebeuren geloof ik oprecht in het goede van de mens en blijf ik daarin geloven. Grote wereldproblemen worden niet opgelost doordat ik me in een staat van hopeloosheid, zinloosheid of machteloosheid laat afzakken. Door me hiervoor af te sluiten, door geen nieuws te kijken bijvoorbeeld, lijkt het soms of anderen me niet interesseren, dat ik alleen maar met mijn eigen leventje bezig. Ik zou iets moeten doen om degenen die het slechter hebben actiever te helpen, om onrecht aan te pakken. De reden dat ik hier toch voor kies is omdat ik heb gemerkt dat ik op deze manier wel de energie en goede moed heb om – op mijn manier – bij te dragen aan positieve verandering in mijn directe omgeving. Dat een ander wel op de baricades springt maakt nog wel eens dat ik me er schuldig over voel dat ik dat niet doe. Ik weet echter dat waar dit bij een ander mogelijk juist energie oplevert en iets is wat diegene voelt als iets dat hij/zij moet doen, ik hier zo neerslachtig van word dat ik volledig lamgeslagen raak, waar uiteindelijk ook niemand bij gebaat is.

Zo kom ik dan uiteindelijk uit bij het Categorisch Imperatief. Zou ik kunnen willen dat iedereen alleen nog maar bezig zou zijn met het bijdragen aan positieve verandering binnen zijn/haar directe omgeving? ….. Ja.

Aan het einde van de avond bracht één van de deelnemers een inzicht in waar iedereen zich in kon vinden. Tijdens de avond werd ook besproken wat de invloed is van je directe omgeving. Hoe gaan anderen om met situaties waar ze geen controle over hebben. Nemen ze de positie in van het slachtoffer, de ander die iets op moet lossen? Is er een gezamelijke zondebok? Wordt ‘de ander’ gezien als de tegenstander? Het is makkelijk om hierin meegezogen te worden. Om boos te worden op ‘die ander’. Het keerpunt om te weten of je hierin tever doorschiet is het antwoord wat je geeft op de vraag: Zie jij de waarde van ‘de ander’ nog? Zie jij de mens die daarachter zit? Die ook hopen en dromen heeft, eigen gewoontes, waarden en normen die net als die van jou zijn meegegeven door zijn/haar omgeving, opvoeding en ervaringen?

Die vraag die ze inbracht – Zie jij de waarde van ‘De ander’ nog? – is wellicht de basis om hoopvol te kunnen blijven, het raakt daarmee misschien wel aan de kern van hoop en is een keerpunt wanneer je merkt dat je de waarde van de ander niet meer ziet.
Zodra we stoppen met de ander te zien als mens – als iemand met evenveel verlangens, angsten en dromen als wijzelf – dreigt de wereld kil, vijandig en hopeloos te worden.
Maar als we die waarde blijven zien, ondanks onze verschillen, dan blijft er ruimte voor verbinding. En waar verbinding is, is hoop mogelijk.”

Invictus

Uit de nacht die mij omhult
                Zwart als de put van pool tot pool
Dank ik welke goden er ook mogen zijn
               Voor mijn onoverwinnelijke ziel.
In de harde greep van de omstandigheden
                Heb ik niet teruggedeinsd noch geschreeuwd.
Onder de slagen van het toeval
                Is mijn hoofd bebloed, maar ongebogen.
Voorbij deze plaats van woede en tranen
                 Doemt slechts de verschrikking van de schaduw,
En toch vindt en zal de dreiging van de jaren
                 Mij onbevreesd blijven vinden.
Ongeacht hoe nauw de poort,
               Hoe beladen met straf het vonnis,
Ik ben de meester van mijn lot,
                Ik ben de kapitein van mijn ziel.